Yazar	: Ufuk ŞİMŞEK
Türü	:
Baskı Yılı	: 2026
Sayı	: 10
Sayfa	: 41-51

Özet
Bu çalışma, Eski Anadolu Türkçesinden Klasik Osmanlı Türkçesine geçiş sürecini yansıtan dinî-tasavvufi bir metin olan Risâle-i Tevhîd’deki eskicil kelimeleri metin bağlamında ele almaktadır. Amaç, metinde günümüz Türkiye Türkçesinde kullanımdan düşmüş veya sınırlı biçimde yaşayan söz varlığı unsurlarını belirlemek; bu unsurların tarihî dönemler boyunca geçirdiği ses ve anlam değişimlerini kısa etimolojik notlarla göstermek ve metinde eski-yeni eş değerlerin bir arada yaşamasından hareketle geçiş dönemi söz varlığının yapısına dikkat çekmektir. Çalışmada, Risâle-i Tevhîd’in 1594 tarihli istinsah nüshası esas alınmış; kelimelerin eskicillik değerlendirmesinde Tarama Sözlüğü, Dîvânu Lugâti’t-Türk dizini ve tarihî sözlük/gramer kaynakları (ör. Clauson, Gabain, Erdal) ile karşılaştırmalı bir yol izlenmiştir. İnceleme sonucunda aġ-, aṣṣı, degzin-, depret-düzet-, irgür-, issi, ḳaçan, key, neliksüz, ṭamu, ṭapu, ṭon, uçmaḳ, yaraḳlan-, yatlu, yigirek ve yügrüş- olmak üzere 18 eskicil unsur tespit edilmiştir. Bulgular, metinde hem Türkçe kökenli unsurların (örn. aġ-, degzin-, yügrüş-) hem de daha yeni dinî terminolojiyle birlikte yaşayan eski karşılıkların (örn. ṭamu/cehennem, uçmaḳ/cennet) bulunduğunu; bu birlikteliğin geçiş dönemi metinlerinde söz varlığı değişimini görünür kıldığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler
Eskicil kelime, Eski Anadolu Türkçesi, Risâle-i Tevhîd, geçiş dönemi, söz varlığı, tarihî Türkçe

Abstract
This study investigates archaic lexical items in Risâle-i Tevhîd, a religious–mystical text that reflects the transition from Old Anatolian Turkish to Classical Ottoman Turkish. The aims are (i) to identify lexical items that have fallen out of use in present-day Turkish (or survive only marginally), (ii) to sketch their phonological and semantic developments with brief etymological notes, and (iii) to highlight lexical layering in a transitional text by observing the co-occurrence of older and newer near-synonyms. The analysis is based on the 1594 manuscript copy of the work and follows a comparative procedure drawing on major historical dictionaries and grammars (e.g., Tarama Sözlüğü, the index of Dîvânü Lügâti’t-Türk, Clauson, Gabain, Erdal). Eighteen archaic items are identified: aġ-, aṣṣı, degzin-, depret-, düzet-, irgür-, issi, ḳaçan, key, neliksüz, ṭamu, ṭapu, ṭon, uçmaḳ, yaraḳlan-, yatlu, yigirek, and yügrüş-. The findings show that the text preserves a considerable amount of Turkic vocabulary while also displaying lexical replacement and synonymy (e.g., ṭamu/cehennem, uçmaḳ/cennet), making it a useful window into lexical change during the transition period.

Keywords
Archaic word, Old Anatolian Turkish, Risâle-i Tevhîd, transition period, lexicon, historical forms