Evaluation of Irrevocable Sale Documents Included in the Catalog of the Qadi Registers of the Khanate of Khiva in the 19th-20th Centuries
Özet
Hive Hanlığı’na ait belgeler; hanlığın idari yapısı, hukuk sistemi, diplomatik ilişkileri ve sosyo-ekonomik düzeni hakkında önemli bilgiler sunan temel kaynaklar arasında yer almaktadır. Diplomatik yazışmaların yanı sıra toprak kayıtları, vakfiyeler, vergi kayıtları ve kadı sicilleri gibi farklı türlerden oluşan bu belgeler, devletin kurumsal işleyişini ve yönetim anlayışını yansıtması bakımından önem taşımaktadır. Özellikle kadı sicilleri; hukuki uygulamalar, günlük hayat, mülkiyet ilişkileri ve toplumsal yapı hakkında ayrıntılı veriler sunmaları nedeniyle ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Bu sicillerde kesin satış, ipotekli satış, davadan feragat, vakıf, miras, nikâh, vasiyet, vasi tayini, vekâlet, borç ilişkileri, köle satışı ve köle azadı gibi pek çok konuya dair belgeler yer almaktadır. Belgelerde kullanılan dil ve üslup ise belirli kalıplar ve yerleşik terminoloji aracılığıyla gelişmiş bir hukuk dili geleneğinin varlığına işaret etmektedir. Bu çalışmanın konusunu, 2001 yılında yayımlanan Katalog Hivinskih kaziyskih dokumentov ХIХ - naçala ХХ vv (ХIХ. yüzyıl ile ХХ. yüzyıl başlarına ait Hive Hanlığı kadı sicilleri kataloğu) adlı eserde yer alan kesin satış senetleri oluşturmaktadır. Katalogda “beyᶜ-i bât”, “beyᶜ-i bâtât” veya “beyᶜ-i katᶜî” adlarıyla zikredilen bu senetler, eserdeki en geniş belge grubunu meydana getirmektedir. Söz konusu belgeler; arazi, ev, dükkân, tezgâh ve zanaat atölyeleri gibi çeşitli mülklerin alım satım işlemlerini kayıt altına almaktadır. Çalışmada, katalogda yer alan üç adet kesin satış senedinin transkripsiyonu yapılmış ve bu belgeler içerik, üslup ve hukuk terimleri bakımından değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Hive Hanlığı, kadı sicilleri, kesin satış senetleri, üslup özellikleri, hukuk terimleri